Σκέψεις γιά τό Βιβλίο τοῦ Mark Fisher “Ἡ Ἀκύρωση τοῦ Μέλλοντος”
Σκέψεις γιά τό Βιβλίο τοῦ Mark Fisher “Ἡ Ἀκύρωση τοῦ Μέλλοντος” (ἐπιλογή-μετάφραση: Ἀλέξανδρος Παπαγεωργίου), ΑΝΤΙΠΟΔΕΣ, 2024.
Τῆς Ἕλενας Μαουσίδη – Ζηργάνου
Ἡ “Ἀκύρωση τοῦ Μέλλοντος” δέν ἀποτελεῖ ἑνιαῖο ἔργο, ἀλλά πρόκειται γιά μία συλλογή κειμένων πού συνδέουν τήν κοινωνική καί πολιτική πραγματικότητα μέ τή σύγχρονη κουλτούρα. Αὐτό πού θεωροῦμε ὡς πιό ἐνδιαφέρον μέρος τοῦ βιβλίου καί συνηχεῖ μέ τούς δικούς μας προβληματισμούς καί θέσεις ἀφορᾶ στόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο ὁ καπιταλιστικός ρεαλισμός [1] ἐπιδρᾶ στήν ψυχική ὑγεία.
Στό κεφάλαιο μέ τίτλο “Ἡ ἰδιωτικοποίηση τοῦ ἄγχους” ὁ Fisher πραγματεύεται τήν κοινωνική καί πολιτική διάσταση τῶν ψυχικῶν συμπτωμάτων καί τῆς δυσφορίας, οἱ ὁποῖες στό πλαίσιο τοῦ καπιταλιστικοῦ συστήματος καί τῆς νεοφιλελεύθερης κουλτούρας παραγκωνίζονται, ἐξατομικεύονται καί ἀπολιτικοποιοῦνται. Χαρακτηριστική, ἄλλωστε, εἶναι καί ἡ ἐμμονή τῆς σύγχρονης ψυχιατρικῆς καί ψυχολογίας στήν ἀπόδοση καί αἰτιολόγηση τῶν ψυχικῶν συμπτωμάτων βάσει νευρολογικῶν ὅρων.
Ἐπιστρατεύοντας σημαντικούς συγγραφεῖς, ὅπως ὁ Dan Hind (2010), ἀναφέρει ὅτι ἡ ἑστίαση στήν ἀνεπάρκεια τῆς σεροτονίνης ὡς αἰτία τῆς κατάθλιψης συσκοτίζει τίς κοινωνικές διαστάσεις τῆς δυσφορίας. Ἐδῶ ἔρχονται νά σώσουν τά πράγματα οἱ πολυεθνικές φαρμακοβιομηχανίες, ἀφοῦ μοιάζει πιό εὔκολη ἡ συνταγογράφηση φαρμάκων, παρά ἡ ὁλοκληρωτική ἀλλαγή τοῦ τρόπου ὀργάνωσης τῆς κοινωνίας. Παράλληλα, δέν εἶναι λίγοι οἱ ἐπαγγελματίες ψυχικῆς ὑγείας πού εὐαγγελίζονται τήν ἐπίτευξη τῆς εὐτύχιας μέσα ἀπό λίγα καί ἁπλά βήματα.
Ἀφ’ ἑνός θεωροῦμε ὅτι ἡ φαρμακευτική βιομηχανία συμβάλλει στήν ἰδιωτικοποίηση τοῦ ἄγχους, ἀλλά καί στήν ἐξατομίκευση τῶν ψυχικῶν συμπτωμάτων. Ἀφ’ ἑτέρου, ἐξίσου, σημαντικές εἶναι οἱ καινοφανείς ὁλιστικές πρακτικές πού ἀπολιτικοποιοῦν τήν ψυχική δυσφορία. Στή συνέχεια αὐτῆς τῆς κριτικῆς, ὁ David Smail (2005), πού συχνά ἀναφέρεται στό βιβλίο, ὑποστηρίζει ὅτι οἱ σύγχρονες θεραπευτικές προσεγγίσεις διαποτίζονται πλέον ἀπό τήν Θατσερική ἄποψη, ὅτι, δηλαδή, δέν ὑπάρχει κοινωνία, μόνο, οἱκογένεια καί ἄτομα. Αὐτό πού ἰσχυρίζεται καί ὑποστηρίζει ὁ Smail (2005), ἀφορᾶ στήν κοινωνική διάσταση τῆς ψυχικῆς δυσφορίας, δηλαδή, ὅτι ἡ ὑποκατάσταση τῆς συλλογικῆς ματιᾶς ἀπό τίς ἀτομικές βιογραφίες ὁδηγεῖ στό νά λησμονεῖται ὅτι «τό λεγόμενο ‘μέσα’ εἶναι στήν πραγματικότητα μιά ἀναδίπλωση τοῦ ἔξω. Τά περισσότερα ἀπό αὐτά πού ὑποτίθεται ὅτι εἶναι ‘μέσα’ μας, τά ἔχουμε στήν πραγματικότητα προσλάβει ἀπό τό εὐρύτερο κοινωνικό πεδίο» (σελ. 104).
Δέν μπορεῖ νά παραμείνει ἀσχολίαστη ἡ κοινή ἀφετηρία καί συνισταμένη τῆς ἀντίληψης τοῦ Fisher μέ ἐκείνη τῆς Ὁμαδικοαναλυτικῆς Προσέγγισης πού υἱοθετεῖται στό Ἀνοικτό Ψυχοθεραπευτικό Κέντρο. Ἡ θεωρία καί ἡ θεραπευτική μέθοδος τοῦ S.H. Foulkes δίνουν, κατά κύριο λόγο, ἔμφαση στήν κοινωνιολογική καί ψυχολογική διαπίστωση, ὅτι κάθε ἄτομο, διαμορφώνεται καί καθορίζεται ἀπό τήν ὁμάδα καί τήν κοινότητα τῆς ὁποίας ἀποτελεῖ μέρος, δηλαδή ἀπό τίς κοινωνικές του σχέσεις (Foulkes, 1948, σελ. 10). Κατ’ ἀναλογία, ἡ ψυχική ἀσθένεια ἀποτελεῖ προϊόν τῆς διαταραγμένης σχέσης τοῦ ἀτόμου μέ τό κοινωνικό του δίκτυο, μέ ἀποτέλεσμα ἡ ἴαση νά ἐπέρχεται μέσω τῆς ἐξομάλυνσης τῆς σχέσης αὐτῆς.
Συνοψίζοντας μέ τά λόγια τοῦ Fisher, «πότε μπορεῖ νά γίνει πολιτική πράξη τό νά μιλᾶμε γιά τά συναισθήματά μας; Ὅταν εἶναι μέρος μιᾶς πρακτικῆς συλλογικῆς συνειδητοποίησης πού καθιστᾶ ὀρατές τὶς ἀπρόσωπες καί διυποκειμενικές δομές πού συνήθως συσκοτίζει ἡ ἰδεολογία» (σελ. 106). Μέ λίγα λόγια, ἡ ἀναγνώριση τῆς κοινωνικῆς διάστασης τῆς δυσφορίας καί ἡ ὁμαδική/ συλλογική ἐπεξεργασία της συνιστᾶ πολιτική πράξη.
Ὁ Μάρκ Φίσερ (1968-2017) γεννήθηκε στό Λέστερ. Ἦταν συγγραφέας, πολιτικός φιλόσοφος, πολιτισμικός κριτικός καί μπλόγκερ, γνωστός κυρίως γιά τό βιβλίο του Καπιταλιστικός Ρεαλισμός (Futura, 2015). Ἡ ἀρθρογραφία στό μπλόγκ του k–punk μέ ἀφορμή τή μουσική, τόν κινηματογράφο, τήν πόπ κουλτούρα κ.ο.κ. ὑπῆρξε καθοριστική γιά τόν ριζοσπαστικό πολιτισμικό λόγο μιᾶς ὁλόκληρης γενιᾶς.
[1] Καπιταλιστικός ρεαλισμός: πρόκειται γιά ἕναν ὅρο πού ἀφορᾶ στήν εὐρέως διαδεδομένη πεποίθηση ὅτι δέν ὑπάρχει ἐναλλακτική στόν καπιταλισμό – ἄν καί ὁ ὅρος πεποίθηση εἶναι ἐνδεχομένως παραπλανητικός, δεδομένου ὅτι ἡ λογική τοῦ καπιταλιστικοῦ ρεαλισμοῦ ἐκδηλώνεται μέ θεσμικές ἀλλαγές τῶν ἐργασιακῶν χώρων καί τῶν μέσων ἐνημέρωσης, ἀλλά φωλιάζει ἐπίσης καί μέσα στά μυαλά τῶν ἀνθρώπων (σελ. 57).